Tiên sư cha chúng nó!

giac mo-3

—– Read the English version —–

 Không có lòng tự hào để trụ ở đời,

chúng ta như những linh hồn lạc lối.

Without pride to anchor in life, we are lost.


Người Việt Nam ai mà không biết chùa Một Cột, và ai chả biết đó là di tích văn hóa lịch sử cổ của Việt Nam. Vậy bạn phản ứng ra sao khi nghe khách nước ngoài đến thăm chùa Một Cột và bảo rằng: “Tao đã đến nơi xem rồi. Nhỏ chút xíu. Chả đáng gì!” Trên các trang mạng về du lịch, người ta hay bình luận như thế về chùa Một Cột.

Có một thời tôi cũng không quan tâm kỹ đến các chi tiết trong văn hóa Việt Nam và không biết nên phản ứng ra sao trước một lời nhận xét như thế này bởi vì chùa nhỏ thật. Tuy nhiên, những ai hiểu được giá trị của chùa Một Cột thì sẽ có cảm giác ‘muốn chửi’. Nếu bạn tức muốn chửi thì cũng có cách chửi. Chửi bình thường chưa chắc người ta hiểu và quan tâm. Tôi thì thích cách chửi của Hồ Xuân Hương.

Khéo khéo đi đâu lũ ngẩn ngơ?
Lại đây cho chị dạy làm thơ.
Ong non ngứa nọc châm hoa rữa,
Dê cỏn buồn sừng húc dậu thưa.
(Mắng học trò dốt I)

Dắt díu đưa nhau đến cửa chiền,
Cũng đòi học nói nói không nên.
Ai về nhắn bảo phường lói tói,
Muốn sống đem vôi quét trả đền.
(Mắng học trò dốt II)

Theo ‘tinh thần Hồ Xuân Hương’, xin mách bạn một cách chửi mới tìm ra để đối phó với những khách du lịch thiếu văn hóa và kiêu ngạo.

Truyền thuyết và cách lý giải kiểu cũ

Chùa Một Cột được xây dựng dưới thời vua Lý Thái Tông (1028-1054) vào năm 1049. Tục truyền rằng nhà vua nằm mơ thấy Phật Bà ngồi trên đài sen dắt tay lên đài. Không lâu sau đó vua sinh được con trai để nối dòng. Vì sự kiện này mà nhà vua cho xây một điện thờ như tòa sen dựng trên cây cột đá giữa hồ như đã thấy trong mộng.

Kiến trúc chùa Một Cột nhỏ thôi, đài Liên Hoa bên trên hình vuông, mỗi bề dài 3m, dựng trên một cột đá cao 4m (không kể phần chìm dưới nước) đường kính 1,2m.

Từ lâu, chùa Một Cột đã là một biểu tượng đặc sắc của văn hóa Việt Nam. Năm 2012 chùa Một Cột được công nhận là một trong những công trình kiến trúc độc đáo nhất ở châu Á.

Tất cả những điều trên chỉ giải thích hình dạng và kiến trúc hình hoa sen của chùa, nhưng vẫn chưa lý giải được tại sao chùa Một Cột lại được xem là độc đáo. Tất nhiên là ngôi chùa nhìn ‘không giống ai’ cho nên nó độc đáo. Ngoài ra, một điều chắc chắn là kiến trúc chùa Một Cột độc đáo thật, do đó mà khi thực dân Pháp tháo chạy khỏi Hà Nội vào năm 1954, họ đã không quên đặt mìn nổ tung di tích lịch sử này! Nhưng thế vẫn chưa đủ lý do để giải thích cho sự độc đáo của chùa Một Cột.

chua mot cot-2

Lý giải kiểu mới: Đi trước thời đại một ngàn năm

Vào thế kỷ 11, văn minh văn hóa của con người trên thế giới vẫn còn trong chỗ tối tăm, mông muội lắm lắm: nào là ‘phù thủy’ nào là ‘phép thuật’. Đến thế kỷ 14, người ta cũng không làm sao ngăn chặn được trận dịch hạch Black Death và nó đã giết chết từ 30%-60% dân số châu Âu. Trước tới nay con người vẫn xây cất dựa vào một khái niệm và một nguyên tắc ngàn đời, thuận theo quy tắc tự nhiên: ‘cái lớn đỡ cái bé’, hoặc ‘trên bé dưới lớn’. Có nghĩa là lúc nào người ta cũng phải xây nền nhà chẳng hạn thật chắc thật to, còn bên trên là một kiến trúc nhỏ hơn. Ví dụ đơn giản dễ thấy là kim tự tháp, hoặc các đài, tháp như tháp Eiffel Tower. Khái niệm về kiến trúc này thể hiện trình độ suy tư và trình độ kỹ thuật của con người và của thời đại.

Trong khi đó, kiến trúc chùa Một Cột (thế kỷ 11) của Việt Nam được xây dựng dựa trên một khái niệm hoặc ý tưởng hoàn toàn ngược lại, ngược truyền thống, ngược tự nhiên: ‘trên lớn dưới bé’ hoặc ‘cái bé đỡ cái lớn’ – ở đây là một cây cột đỡ cả tòa nhà. Hãy tượng tượng người ta có thể xây kim tự tháp ngược, chúc mũi xuống đất! Là một ý tưởng ‘điên rồ’ đúng không! Do đó, nghĩ ra thiết kế ‘ngược’ như chùa Một Cột đã là một cuộc cách mạng tư tưởng rồi, chứ đừng nói đến chuyện liệu người ta có đủ trình độ kỹ thuật để mà biến ý tưởng ‘điên rồ’ ấy thành hiện thực hay không. Thế mà người Việt Nam đã làm được cả hai chuyện. Và chùa Một Cột là bằng chứng sờ sờ ra đó.

Mãi đến đầu thế kỷ 20 con người hiện đại mới mon men đến gần ý tưởng ‘xây ngược’ đã được thực hiện ở Việt Nam cả ngàn năm trước: trên lớn dưới bé. Công trình kiến trúc đầu tiên có phần ‘đài’ bên trên to rộng hơn phần nền bên dưới là Thư viện Geisel của Trường Đại Học San Diego (University of California, San Diego) ở bang California. Tòa nhà Geisel do kiến trúc sư William Pereira thiết kế, mở cửa vào năm 1970.

geisel-building

Hình: UCSD University publications.

Một kiến trúc khác mà nhìn vào người ta cũng có thể thấy ngay sự thể hiện của ý tưởng ‘cái bé đỡ cái lớn’ là tòa nhà The Egg (Cái Trứng), ở thành phố Albany thuộc tiểu bang New York. The Egg là một Trung Tâm Biểu Diễn Nghệ Thuật, được Harrison & Abramovitz thiết kế, nằm trong quần thể của Empire State Plaza, mở cửa vào năm 1978.

The_Egg

Hình: Nitant23, Wikimedia Commons.

Vậy chính xác là ý tưởng thiết kế trong kiến trúc chùa Một Cột đi trước thời đại cả ngàn năm. Nói nó là một trong những kiến trúc độc đáo nhất thế giới cũng không ngoa chút nào, chứ đừng nói là chỉ độc đáo ở châu Á!   

Bây giờ bạn hãy nghĩ xem, tòa nhà với kiến trúc ‘trên lớn dưới bé’ đầu tiên được xây ở Mỹ vào năm 1970, trong khi đó lính Pháp phá chùa Một Cột vào năm 1954. Vậy thì người Pháp ‘văn minh’ thật đấy chứ! Họ văn minh đến mức thấy được giá trị vượt thời gian của chùa Một Cột, để rồi muốn phá nát nó đi! Thật nhỏ mọn đúng không! Hồ Xuân Hương có ở đây chắc cũng phải điên tiết, chống nạnh hai tay mà ‘Tiên sư cha chúng nó!’ cả bọn Tây xưa và Tây nay mất thôi! May mà bản vẽ của chùa vẫn còn giữ được nên năm 1955 chùa đã được xây lại theo kiến trúc cũ. Nhưng thôi bỏ qua chuyện quá khứ.

Chuyện hiện tại

Ừ, thì đúng là chùa Một Cột có ý nghĩa siêu thật. Nhưng đó là chuyện ngày xửa ngày xưa và người ta không thể dựa mãi vào quá khứ để mà sống. Tuy nhiên, nó có thể là một điểm tựa về tinh thần rất mầu nhiệm. Đối với tôi chùa Một Cột như ‘cây cột chống trời’, như ngọn đèn biển trong đêm tối. Nó làm cho tôi thấy rằng văn hóa Việt Nam và những con người Việt Nam thông minh, trì chí là điều đáng tự vào.

Vậy làm sao để Việt Nam lại có một quá khứ vàng son tầm cỡ chùa Một Cột trong tương lai? Còn cách nào khác hơn là những người con Việt Nam của thế kỷ 21 ngày nay vươn cổ tay giang cổ chân mà làm việc và sáng tạo! Đã có được niềm tự hào để trụ ở đời, người ta sẽ tìm ra lối đi thôi! Vậy cột trụ của bạn là gì?

–> Đọc bài tiếng Anh 

 

Advertisements

5 thoughts on “Tiên sư cha chúng nó!

  1. Tám đọc hai bài Anh và Việt ngữ thì nhận ra rằng hai bài này có vài chỗ khác nhau. Có lẽ cần phải viết khác nhau để phù hợp với cách đọc của độc giả Anh ngữ và Việt ngữ. Có lẽ Anvi nên kiểm lại, bên bản Anh ngữ Anvi so sánh tỉ lệ của structure 1.2: 6, là gấp năm lần chứ không phải 6 lần. Bài viết hay lắm.

    • Cám ơn Bà Tám. Đúng là cần sửa lại phần tỉ lệ thiết kế. Tám cũng nói đúng, Bài tiếng Anh và tiếng Việt viết khác nhau là để phục vụ hai đối tượng người đọc có cách suy nghĩ, cư xử, và sống trong môi trường hoàn toàn khác nhau.

  2. Tôi đọc bản tiếng Việt trước thấy bài thơ của Hồ Xuân Hương, tự nghĩ dịch bài này chắc là khó lắm nên tò mò muốn xem Anvi dịch thế nào. Tuy nhiên bản tiếng Anh không có bài dịch thơ Hồ Xuân Hương. Vả lại mấy đứa ngu, đã ngu đến độ chê chùa một cột, chắc không hiểu bài thơ chửi tụi nó đâu. Kẻo mình chửi mình nghe thì cũng cực lỗ tai. 🙂

    • Bà Tám nói đúng. Khó mà dịch thơ Hồ Xuân Hương sao cho người nước ngoài hiểu được! Vả lại, HXH cũng là một tài sản văn hóa quý giá khác của Việt Nam, mình phải trân trọng. Nếu cảm thấy dịch không tốt thì không nên dịch, vì dịch sai là một sự phản bội đối với bài gốc, với văn hóa Việt Nam, và với bản thân mình.

      Cám ơn Bà Tám đã đọc bài!

  3. Pingback: Một con đường: 5: Đấu tranh văn hóa. | anvi hoàng

Comments are closed.